اولين برخورد مخاطب با كتاب از طريق جلد آن بوجود مي‌آيد. بي شك بسياري از مخاطبان حرفه‌اي كتاب، كتاب‌هاي زيادي را بدون توجه به نام نويسنده، مترجم يا گرد آورنده‌ي آن خريداري كرده‌اند و به واسطه‌ي طرح جلد با ناشر، و ديگر دست اندر كاران آن آشنا شده‌اند.

مدتي است با توجه به اهميت طراحي جلد كتاب، آن دسته از ناشران ايراني كه در صدد پيشرفت كار خود هستند همواره به جلوه‌ي بصري محصولات خود اهميت مي‌دهند و بر خلاف دهه‌هاي اول انقلاب مدت‌ زيادي از زمان توليد محصول خود را به طراحي بصري كتاب اختصاص مي‌دهند. كه گسترش اين نوع نگاه نويد بخش ايجاد تحولي نو در عرصه‌ي نشر خواهد بود.

البته در دوره‌اى از سالهاى پيش از انقلاب، با روي كار آمدن طراحان خوبي چون مرحوم مرتضي مميز و قباد شيوا، موجى از توجه جدى به جلد كتاب و به كار گرفتن آن به عنوان ابزارى براى ايجاد ارتباط و جذب مخاطب پديد آمد و تا سالهاى اوليه بعد از انقلاب ادامه داشت، اما پس از آن به دلايلي از قبيل سنگين شدن هزينه‌هاى انتشار كتاب، طراحى جلد اهميت خود را از دست داد و كتابهاى بسيارى منتشر شدند كه با وجود دارا بودن متون ارزشمند، هيچ جذابيتى از نظر بصرى براي مخاطب نداشتند.

اگر چه هنوز عده‌اي از ناشران پرداختن به طراحي جلد را امري تجملاتي مي‌دانند اما در واقع به هيچ وجه نمى‌توان ذهنيتى را كه يك طرح جلد جذاب در خواننده ايجاد مى‌كند، ناديده گرفت. ارزش طراحى جلد زمانى بيشتر مشخص مى‌شود كه در مواجهه با برخى كتابها، خواننده به طور ناخودآگاه، زمان خواندن متن، كتاب را مى‌بندد و به طرح جلد آن نگاه مى‌كند. مطمئناً اين اتفاق براى هر خواننده جدى كتاب روى داده است و آنهايى كه كتاب «تاسيان» يا چاپ جديد «تضاد‌هاي دروني» را خوانده‌‌اند، چنين تجربه‌اى را داشته اند. كتابهايى از اين دست به همين دو نمونه محدود نمى‌شوند و مى‌توان آثار بسيارى از اين دست را برشمرد. بويژه در سالهاى آغازين دهه‌ي هشتاد كه اين بخش از كار انتشار كتاب، دوباره اهميت پيدا كرده است و گرافيست‌ها و ناشرها با طراحى جلدهاى قابل توجه، جلوه‌اى تازه به اين هنر داده‌اند.

اگرچه، هنوز هم كتابهايى كه بدون توجه به طراحى جلد به بازار نشر عرضه مى‌شوند، درصد قابل توجهى از كل كتابها را تشكيل مى‌دهند، اما حركت تازه تعدادى از هنرمندان در اين عرصه به خوبى آشكار است.

حامد كني، مدير توليد انتشارات روزبهان كه در مدت مديريت خود تجربه‌ي رو به رشدي در زمينه نشر داشته است در باره‌ي اهميت پرداختن به طرح جلد كتاب مي‌گويد :«بسياري از ناشران معتبر دنيا را مي‌توان از نوع طراحي جلد كتابشان شناخت. اين نشان مي‌دهد كه اين مسئله، مسئله‌اي بسيار مهم است، چرا كه باز مي‌بينيم ناشران مغرب زميني، كه پيشرو صنعت نشر هستند، در اين بخش از توليد كتاب همواره دست به خلاقيت‌هاي جديدي مي‌زنند.»

او راجع به زمان طراحي جلد كتاب مي‌گويد : «يك طراح كتاب حتى بعضى اوقات، پيش از شروع نگارش كتاب در جريان موضوع كتاب قرار مى‌گيرد و به همفكرى با نويسنده نيز مى‌پردازد. اما در ايران، معمولاً فقط طراحى جلد به يك گرافيست سفارش داده مى شود، به همين دليل نيز در بسيارى از كتابها، طرح روى جلد، فضايى متفاوت از متن كتاب دارد.

زمان مفيد براي طراحي و چاپ جلد كتاب، قبل از انتشار كتاب است، اما بعضي اوقات شرايط طوري پيش مي‌رود كه روند توليد بقيه عناصر كتاب طي مي‌شود و هنوز ناشر به طرح مورد نظر خود نرسيده است. اگر مراحل به موقع به پايان برسد، بهترين زمان براي چاپ جلد كتاب، قبل از توليد آن است.»

كني همچنين معتقد است :«ما در ايران مي‌توانيم كتاب‌هايي را طراحي و توليد كنيم كه خود كتاب ارزشي هنري داشته باشند. در دنيا موزه‌هاي بسياري هستند كه كتاب‌هايي با ارزش هنري بالا را نگهداري مي‌كنند و به نمايش مي‌گذارند. اما ناشران ما در ايران، ريسك نمي‌كنند و سرمايه‌ي خود را براي طراحي جلد هزينه نمي‌كنند. ما بايد توجه داشته باشيم كه مي‌توانيم با خارج كردن كتاب از شكل ساده و معمولى خود، مخاطبان بيشترى را به خود جلب و در كنار آن مي‌توانيم موفقيت تجارى بيشترى كسب كنيم.»

سعيد كيائي طراح جواني است كه براي طراحي جلد كتاب زماني بسيار طولاني در نظر مي‌گيرد، او به طور مثال براي طراحي جلد كتاب «بر جاده‌هاي آبي سرخ» نادر ابراهيمي زماني بيش از دو سال را براي به پايان رساندن تحقيقات و به اجرا در آوردن طرح‌هاي ذهني خود سپري كرده است. او راجع به زمان طولاني پروسه توليد جلد كتاب مي‌گويد:‌ «رسيدن به مرحله پاياني يك طرح زمان بسيار زيادي لازم دارد. هر چه ايده‌ها بيشتر به اجرا در بيايند، قدرت طراح و اشنايي او با متن و عوامل ديگر توليد كتاب بيشتر خواهد شد و اين باعث ايجاد الفت ميان عناصر مختلف كتاب مي‌شود.»

علي عباس‌نژاد، شاعر كه مجموعه‌ شعر «پرنده بودن» را در مراحل چاپ دارد نيز در رابطه با اهميت طرح جلد كتاب مي‌گويد :«من از دو سال قبل از آنكه كتابم را به ناشر بدهم در صدد طرح جلد كتابم بودم و با طراح‌هاي مختلفي در باره‌ي آن صحبت كردم.

اهميت طراحي جلد خوب را كساني كه براي اولين بار اقدام به چاپ اثر مي‌كنند بايد بيشتر بدانند، چرا كه آنها نامي جديد ميان نام‌هاي ديگر هستند و اولين برخورد مخاطب با اثر آنها از طريق جلد كتاب صورت مي‌گيرد.»

عباس نژاد همچنين مي‌گويد :«حالا ديگر زمان شتابزده كتاب چاپ كردن گذشته است.عوامل متعددي در موفقيت كتاب تأثير دارند كه از همه مهم‌تر طراحي جلد آن است.»

تركيب رنگ‌ها و استفاده به جا از فونت‌هاي مختلف بي شك در تأثيرگذاري جلد كتاب به مخاطبي كه براي اولين بار با كتاب مواجه مي‌شود حائز اهميت است.

بسيارى از ناشران به دنبال آن هستند كه با پيدا كردن يك فرم ويژه و ثابت براى مجموعه هايى كه منتشر مى‌كنند، به هويت بصرى يكسانى براى كتابهاى خود دست پيدا كنند. هر ناشرى دوست دارد با يك خاطره بصرى، مخاطبان كتاب را به مجموعه آثار خود جلب كند. آنچه امروزه در ايران براى دست يافتن به اين هدف انجام مى شود، طراحى جلد يا يونيفورم كتاب است.

از ميان شيوه‌هاى مختلفى كه براى شكل دادن به هويت بصرى امكانپذير است، استفاده از يك شكل هندسى يا آرم مؤسسه است كه روى طرح جلد تمام كتابها تكرار مى شود، اما طراحى غير هندسى نيز براى رسيدن به اين هدف امكانپذير خواهد بود كه با طراحى فضا به دست مي‌آيد. در اين روش، گرافيست بايد بتواند فضايى را در طرحهاى روى جلد خلق كند كه مخاطب‌ها با ديدن آنها متوجه شوند تمام آن كتابها به يك مؤسسه نشر تعلق دارند.

رسيدن به چنين فضايى با انتخاب زاويه ديد، همنشينى و فونت حروف و يا استفاده از رنگ‌ها به شكلى خاص امكان پذير مى‌شود. در رويكرد فضاسازى براى طراحى جلد، گاهى اوقات طراح وارد اين چالش مى‌شود كه موضوعات مختلفى از كتاب‌هاى سياسى و ادبيات گرفته تا هنر و طنز را بايد در فضاسازى يكسانى ارائه كند. گاهى اوقات اين فضاسازى با استفاده از تايپوگرافى انجام مى شود و گاهى اوقات نيز مى توان با رنگ به اين هدف رسيد. براى مثال مى‌توان يك نوار رنگى را در گوشه‌اى از جلد طراحى كرد كه در تمام كتاب ها تكرار شوند. شيوه ديگر براى اين كار، استفاده صرف از حروف است. در اين شيوه، حروف به تصوير تبديل مى‌شوند و تايپوگرافى بايد مفهومى در پس ظاهر خود داشته باشد، چرا كه تمام بار طراحى جلد برروى شكل حروف قرار مى گيرد. به همين دليل در اين شيوه، كنتراست اندازه حروف، بسيار مؤثر خواهد بود.

لازم به ذكر است در شرايطى كه ناشران ما هنوز به خوبى با اين مبحث آشنا نيستند در كشورهاى ديگر، رشته مستقلى به نام طراحى كتاب تأسيس شده است، اين رشته تحصيلي رشته‌اي است كه كارشناسان آن علاوه بر طراحي جلد، بسيار فراتر رفته و طراحى تمام جلوه هاى بصرى يك اثر مكتوب را برعهده مى‌گيرند.